خانه مبانی نظری خوشنویسی صنایع دستی نقاشی و نگارگری تعزیه و نمایش سینما و تلویزیون معماری شعر و ادبيات هنر جدید جشنواره ها

هنر خوشنویسی و حماسه عاشورا

پدیدآورنده: سرویس هنر اسلامی/ داود دادور - به نقل از: سایت tvr.ir 1397 .9 مهر

حادثه عاشورای محرم سال 61 هجری از حوادث‏ کم ‏نظیری است که علاوه بر داشتن زمینه‌‏های مطالعه‏ در ابعاد گوناگون از یک زاویه نیز دربردارنده تاثیر عمیق‏ این واقعه بر آثار هنرمندان ایرانی است.

در حقیقت‏ می‌‏توان این‏گونه بیان داشت که هنرمندان در عصرهای مختلفی چون تعزیه، موسیقی تعزیه، نقاشی، شعر و خوشنویسی با همدلی و هماهنگی‏ طبیعی در جاودان کردن این واقعه مهم تاریخ اسلام‏ سهم خویش را ادا کرده‏اند. از هم‏تنیدگی هنر خوشنویسی در شیوه‏های گوناگون آن با ادب فارسی به‏ عنوان یک ویژگی ذاتی یکی از زمینه‏هایی را فراهم‏ آورده که در نتیجه آن انعکاس مضمون‏پردازی­های مهم‏ شاعران با کمک هنرمندانه خوشنویسان بر صفحات‏ تاریخ ثبت و ماندگار شده است و از این منظر در مورد موضوع خاص این نوشتار یعنی حماسه عاشورا ادبیات‏ خاصی شکل گرفته است .
صرف‏نظر از مجموعه نوحه‏هایی که در رثاء و شهادت حضرت حسین بن علی(ع)و یاران باوفای آن‏ حضرت به دست خوشنویسان قلمی شد می‏توان به‏ کتیبه‏های بسیار فراوانی که در ایام محرم در هر کوی و برزن به نمایش درمی‏آید اشاره کرد که وجه غالب در محتوای آن­ها عباراتی است که متناسب با موضوع به‏ دست هنرمندان خطاط تحریر یافته است. بر این نکته‏ نیز باید افزود که ارزش و عیار هنری این دسته از آثار در این جا مورد بحث نمی‏باشد، اما از جهت عمومیت یافتن‏ این نوشته‏ها که به عنوان جزیی ثابت از فرهنگ‏ مکتوب و نمایشی عاشورا درآمده است؛ نمی‏توان آن­ها را از مدنظر دور داشت زیر تعداد فراوان این نمونه‏ها نشان‏ از کارکرد و خدمتی است که هنر خوشنویسی در راستای‏ مراسم سوگواری حضرت سید الشهد(ع) عهده‏دار بوده‏ است. اما به غیر از آثار گوناگون و متفرقه‏ای که در موضوع حماسه عاشورا به دست خوشنویسان ایرانی‏ رقم تزیین یافته است می‏توان اذعان داشت که در بین‏ آثار و ادبیات مربوط به این واقعه مهم در تاریخ اسلام‏ مقبول­ترین اثری که در بین مردم و عزاداران حماسه‏ حسینی جای خود را باز کرده و از رونق تام و تمام‏ برخوردار شده است، همانا ترکیب‏بند مولانا محتشم‏ کاشانی است. بر این اساس آشناترین جلوه‏های هنر خوشنویسی در خدمت مضامین عاشورایی پیوندی‏ ناگسستنی با این ترکیب‏بند پیدا کرده است و تجلی این‏ پیوند همان کتیبه‏های فراوان متنوعی است که بر روی‏ پارچه‏های سیاه و با خوشنویسی نستعلیق به رنگ‏ سفید و در اندازه قلم کتیبه نقش بسته و نمونه‏های‏ متعدد آن­ها در تمام امکان مذهبی، مساجد و حسنیه‏ها دیده می‏شود .
به طور معمول در این نوع از کتیبه‏های پارچه‏ای نواری مستطیلی شکل تداوم پیدا می‏کند و در قسمت‏ بالایی یا پیشانی کار مصرعی از ترکیب‏بند محتشم به‏ نمایش گذاشته می‏شود و در قسمت پایین‏تر فضایی‏ وسیع­تر و با قلم کتیبهء بزرگ مصرع­های بند اول‏ ترکیب‏بند جاودانیت محتشم قرار می‏گیرد. به همین‏ ترتیب در خواص کتیبه‏های هر مصرع عبارت «یا ابا عبدالله الحسین شهید» که شأن نزول حادثه را یادآور می‏شود تکرار می‏گردد .
در کنار این فرایند عمومی شکل خاص‏تری از بروز هنر خوشنویسی در کتابت کامل ترکیب‏بند محتشم‏ کاشانی به صورت آثار چاپ شده قابل بررسی است. به‏ طور حتم کتابت و چاپ این اثر یعنی ترکیب‏بند محتشم‏ یکی از عرصه‏های مهمی بوده است که هنرمندان‏ خوشنویس گوشه‏ای از عشق‏ورزی خود را به خاندان‏ اهل بیت و بویژه به حضرت امام حسین(ع) ادا نمایند زیرا مکاتبت آثاری از این دست نیازمند یک زمینه و میل‏ درونی بوده و همچنان­ که محتشم کاشانی با چنین‏ پشتوانه‏ای به سرودن ترکیب‏بند توفیق یافته است‏ خوشنویسان نیز بنابر میل باطنی و پیوند استوار دینی به‏ این مهم همت داشته‏اند. به عنوان نمونه در سال­های‏ گذشته نسخه‏هایی از ترکیب‏بند محتشم کاشانی توسط خوشنویسان و به ویژه نستعلیق‏نویسان نوشته و به زیور چاپ آراسته شده است .
قربانعلی رحبی(با عنوان صلای غم، وزارت ارشاد، 1363)، سید عباس حسامی(اصفهان،1366)، ناصر جواهرپور(فصلنامه هنر 1367)، استاد غلامحسین‏ امیرخانی(انجمن خوشنویسان ایران چاپ اول 1365)، محمد علی فرزبد(احرار،تبریز،1375) و... در زمرهء خوشنویسانی بوده‏اند که در سالیان گذشته به نگارش و کتابت این اثر مهم پرداخته‏اند .
اما بعد از ذکر این مقدمات سخن اصلی این نوشتار بررسی یکی از نسخه‏های خوشنویسی شده، از ترکیب‏بند محتشم است که به خط استاد غلامحسین‏ امیرخانی نوشته شده و نخستین چاپ آن در سال 1365 توسط انجمن خوشنویسان منتشر شده و چهارمین چاپ‏ آن نیز در سال 1376 روانه بازار کتاب گردیده است. قطع‏ این اثر رحلی بوده و با جلد گالینگور و کاغذ گلاسه مرغوب به طبع رسیده است .
در کنار خط گرانمایه استاد امیرخانی که به کلام‏ محتشم به اقتضاء موضوع پراهمیت آن اعتبار مضاعفی‏ بخشیده است می‏توان از دو ویژگی کتاب مذکور یاد کرد. نخست آن که مقدمه جامعی از استاد مرحوم سید حسن‏ سادات ناصری(متوفی 1370 ه ـ.ش)در ابتدای کتاب ذکر شده که تصویری روشن از شعر سوگوارانه محتشم‏ کاشانی(950-996 هـ.ق)را ارائه می‏دهد و دومین‏ ویژگی کتاب ارائه نسخه‏ای از ترکیب‏بند محتشم به‏ خط شکستهء نستعلیق بسیار ممتاز می‏باشد. این نسخه‏ شکسته یکی از شاهکارهای بدون رقم این شیوه‏ خوشنویسی به شمار می‏رود. صاحب‏نظران و استادان فن‏ در تعیین خوشنویس این اثر فرحبخش، آن را به استاد بزرگ خط شکسته مرحوم درویش عبدالمجید طالقانی‏ (1150-1185 هـ.ق.)، یا پیرو مکتب او یعنی استاد محمد رضا اصفهانی، و یا میرزا حسن کرمانی نسبت می‏دهند. در حقیقت چاپ کتاب ترکیب‏بند محتشم‏ کاشانی یکی از شاهکارهای خط شکسته را نیز در معرض دید علاقمندان این خط قرار داده است. صفحه‏ بدرقهء کتاب با سیاه ‏مشقی از شعر حافظ آغاز می‏شود. بیست و دو صفحه آغازین کتاب شامل عنوان، شناسنامه،­ سه تابلوی خوشنویسی، مقدمهء کوتاه، مقدمهء مرحوم سادات ناصری(ره)و مقدمهء استاد امیرخانی، خوشنویس کتاب در مورد مرحوم درویش‏ عبدالمجید طالقانی را دربرگرفته است. از آن پس در کتاب، دوازده صفحه به متن شکسته، دوازده صفحه‏ کتابت نستعلیق، بیست و چهار صفحه در قالب بیست و چهار چلیپا، یک صفحه به اظهارنظر در مورد کاتب خط شکسته و یک صفحه نیز به تکرار تابلوی پنج تن‏ اختصاص یافته که در مجموع هفتاد و دو صفحه کتاب از این اجزا تشکیل شده است. با توجه به این‏که بدنه‏ اصلی کتاب از نقطه‏نظر هنر خوشنویسی آن، در صفحات کتابت متن و بیست و چهار چلیپای آن متجلی‏ می‏باشد ادامهء نوشتار را بر مدار این دو قسمت دایر می‏کنیم. فرم مکاتبت اثر در قالب عرضی چلیپای مرکب و با ارتفاع چهار چلیپا شکل گرفته که در درون تذهیب‏ انتخابی آن بسیار طبیعی می‏نماید. کتابت این صفحات‏ یکی از دلنشین‏ترین نمونه‏های نستعلیق معاصر را به‏ نمایش می‏گذارد.
صافی کلمات و حروف، کرسی محکم، روانی و راحتی در نگارش اجزای سطر و در کنار هم قرار گرفتن‏ آرامبخش کلمات از مزایای این صفحات به شمار می‏رود .
فرم نهایی صفحات به‏گونه‏ای است که در کادر مستطیل شکل خود ارتباطی مطلوب با حواشی پیدا کرده است. تعدادی از ابیات ترکیب‏بند محتشم در قالب‏ چلیپا- که نگارش ابیات به صورت مورب می‏باشد- توسط خوشنویس آن به نگارش درآمده است،و بی‏آن که‏ در پی ارائه نکات تعلیمی و آموزشی باشد به طور غیرمستتقیم مهمترین اصول چلیپانگاری را به بیننده‏ اهل تأمل و جوینده وادی خط ارائه می‏نماید....

نویسنده: کاوه تیموری

نظرات:

بازخورد مطلب:

خانه | تماس | درباره ما |