خانه مبانی نظری خوشنویسی صنایع دستی نقاشی و نگارگری تعزیه و نمایش سینما و تلویزیون معماری شعر و ادبيات هنر جدید جشنواره ها

آثار دوره‌ی امویان؛ دوره‌ی هشام، بخش چهارم

کاخ‌های عمان ـ قسطل

پدیدآورنده: سرویس هنر اسلامی/ محمدسعید اکبرزاده 1396 .19 مهر

قسطل در 25 کیلو متری جنوب عمان است. نخستین گزارش مفصل درباره این بنا را فن دماژفسکی منتشر کرد. پیش از او شماری از سیاحان ذکری از این بنا آورده بودند.

ــ کاخ‌های عمان
طی سالیان گذشته چندین بار در قلعه عَمان کاوش کرده‌اند:
ایتالیایی ها از سال 1305 تا 1317ش/ 1927 تا 1938م و بریتانیایی‌ها از سال 1353 تا 1358ش/ 1975تا1979م و اسپانیایی‌ها از سال 1352/ 1974م به بعد.
پیش از دهه 1350ش/1970م، فقط یک قلعه عمان را از دوران امواین می دانستند:‌تارا بار عامی چلیپایی. نویسندگان بسیاری درباره این بنا نوشته اند؛ از جمله اسچیفگفسکی و شولتز.
گاوبه به تازگی اثری درباره این بنا منتشر کرده است و پس از او نورتج و آلمارگرو به تفصیل به آن پرداخته اند. اکنون می دانیم که این بنا بخشی از ارگی اموی بوده است. آنچه در پی می آید بیشتر برگرفته از کارهای گاوبه و نورتج است.
کاخ
کاخ در شمال قلعه، در محدوده دو باروی تودرتوی رومی است. درست چسبیده به دیوار نخست، تالار بار عامی است به ابعاد 4/44 در 1/26 متر. در شمال این تالار حیاط کوچکی است. حیاط به همان اندازه تالار که به گذری ستون دار راه دارد. در پس دیوار دوم، تالاری دیگری است (بنای شمالی) رو به حیاطی کوچک (10 در 24 متر). در شرق گذر ستون دار سه بنای مسکونی است که اتاق هایشان را در سه سوی حیاط هایی سامان داده اند. در شرق بنای شمال هم دو بنای مسکونی دیگر است. گویا در غرب گذر، بناهایی همانند بناهای شرق آن بوده است. در بخش غربی، معبری است که به بناهایی در این سوی ارگ می رسد. از صورت بناهایی لبه غربی ارگ خبری نداریم.
تالار بار عام
این تالار را از سنگ های آهکی ساخته اند. سنگها دو اندازه اصلی دارد. تا بلندی 3 متر از بیرون و 2 متر از درون را از سنگ هایی بزرگ چیده اند که از بناهای دیگر آورده اند. نمای اصلی بنا نمای جنوبی آن است.
ساختار درون بنا شامل چهار اتاق است در چهار سوی فضای گشاده و حیاط مانند. از دو در در شمال و جنوب می‌توان به این بخش میانی رسید.
دهانه دو اتاق شرقی و غربی قوسی است همانند دو اتاق دیگر، اما این دو را با نیم گنبدهایی پوشانده اند با قاعده بیضی، سوار بر سکنج‌هایی در گوشه ها.  آراستگی درون بنا در برابر سادگی بیرون آن بسیار شگفت انگیز است.
ریشه‌های معماری
باید گفت این تالار بنای پیچیده ای است. ساختار سنگی بنا شامی است وطرح چلیپایی آن همانند بعضی با سیلیکاهاست. اما آنچه بیننده از این بنا می بیند یکسره با منظره با سیلیکاهای چلیپایی متفاوت است و بیشتر به الگوی چهارایوانه ایرانی می ماند. البته همه بناهای چهار ایوانی کهن‌تر از تالارِ عمان، به استثنای تالارِ بار عام بیشاپور، حیاطی دارند و در واقع در این بناها چهار ایوان در خدمت بنایی بزرگ ترند. کوچک ترین این بناها بسیار بزرگ تر از تالار عمان محدود به همین چهار دیوار پیرامونی است. نزدیک ترین نمونه همان تالار با عام بیشاپور است. اما باز هم پرسشها بر جاست.
گیرشمن این بنا را با گندبی بازسازی کرده استو آن را بیشتر نوعی «چارطاقی» دانسته است تا بنایی چهار ایوانی. بنای بیشاپور از قرن سوم میلادی است و در این فاصله زماین چنین بنایی نمی شناسیم که حلقه واسط ماجرا باشد. با این اوصاف پیشنهاد نورتج چنین بود: تالار عمان کار معماریاست که طرح باسلیکاهای چلیپایی را می شناخته اما بر آن بوده تا بنایی چهار ایوانی بسازد؛ معماری که می خواسته ظاهری سراسر ایرانی به کارش ببخشد و در این آرایه‌های معماری ایرانی را را بهکار گرفته است: سکنج هایی تزیینی و نه کاربدری با قوسهای بیضوی ساسانی و پشت بندهایی چارگوش در دهانه ایوان ها به اسلوب طاق کسرا.
زمان ساخت:
مصالح بناهای این مجموع چفت وبستی با هم ندارد، اما باز هم روشن است که همه را در یک دوره ساخته اند. تالار بار عام و بناهای باروری نخست را بر محوری حیاط 1 ساخته اند و میتوان همه بناهای این بخش را پیوسته به یکدیگر تصور کرد؛ به ویژه در مقایسه با بقیه بناهای قلعه عمان (جبل القلعه). روشن است که بنای شمالی را پس از دیگر بناها ساخته اند، اما فاصله زمانی ساخت این بنا با زمان ساخت تالر بار عام بسیرا کوتاه بوده است. سفال هایی با نقش های سرخ دوره اموی در این مجموعه به دست آمده است که نشان میدهد آن را در دوره ساخته اند. شیوه طاق زنی و قوس کم و بیش تیزه دار طاق آهنگ یاوان هم با آنچه در مشتا و قصر الوبه و اخیضر دیدهایم می خواند. طبری چنین اورده است که ولید دوم سلیمان بن هشام را در عمان به زندان کرده بود پس از مرگ ولید، او آزاد شد و گنجینه های عمان را برداشت و رهسپار دمشق شد. از این متن بر می آید که عمان در روزگار پایانی امویان، کاخی مسکونی داشته است و زندانی. از این گذشته، طاقچه های بناهای عمان بسیار شبیه طاقچه های قصر الحیر شرقی است. از مجموع این شواهد می توان بناهای ارگ عمان را به دوه هشام نسبت داد.

ــ قسطل
قسطل در 25 کیلو متری جنوب عمان است. نخستین گزارش مفصل درباره این بنا را فن دماژفسکی منتشر کرد. پیش از او شماری از سیاحان ذکری از این بنا آورده بودند. اشترن و گاوبه آثاری در این باره منتشر کرده اند. آنچه در پی می آید بیشتر از این دو متن است.
کاخ
بنای اصلی قسطل کاخی است به ابعاد 59 در 59 متر (بدون برج‌ها). دیوارها را از سنگ های برده چیده اند. ستبری آنها در حدود 65/1 متر است.
کاخ قسطل را پیشتر به غسانیان نسبت می دادند؛‌ به این سبب که حمزه اصفهانی گفته است که قسطل ساخته جَبلة بن حارث است. نام «قسطل» چنان در روزگار نخستین اسلام در این صفحات رایج بوده است که نمی توان به سادگی قسطلی که در متن آمده را شناسایی کرد. از این گذشته شواهد بسیاری در دست است که نشان می‌دهد این قسطل بنایی است از دوران اسلامی؛ از جمله مسجدی هم عصر کاخ.

مسجد
در چند متری شمال غرب کاخ، بنای است که برونو و دماژفسکی آن را میر نشین دانسته بودند؛ حال آنکه مسجد است. دیوارهای را به ستبری 67 س‌م از سنگ‌هایی بریده و هم اندازه سنگ‌های کاخ ساخته‌اند.  مسجد چار گوشی است به ابعاد 21 در 18 متر.
زمان ساخت
کاخ و مسجد قسطل را با مصالح یکسان و شیوه یکسان ساخته اند. پس نمی توان کاخ را به دوران پیش از امویان نسبت داد. البته تاریخ گذاری دقیق بنا بسیار دشوار است. طرح کاخ مشابه بسیاری از کاخ های اموی از زمان های مختلف است. بیت ها همانند بیتهای حرّانه و جبل سیس است و اتاق ها همانند اتاق های کاخ عنجر. از سوی درگ نظام دسترسی به اتاق کناری مانند قصر الحیر غربی است. نیز این چنین است دو برج دو سوی سر در راهروهای گوشه‌ای همانند خربة المفجر است. نمی توان در طرح کاخ های اموی نوعی تحول مرحله به مرحله تشخیص داد؛ از این رو نمی توان با این شواهد زمان ساخت این بنار مشخص کرد. اما عناصر تزیینی این بنا بیشتر به بناهای پس از ولید اول شبیه است تا به ناهای دوره خود او. طبری گفته است ولید دوم مدتی در زیزه (جیزة امروزی) توقف کرد. این زیزه نزدیک قسطل است. گاوبه چنین نتیجه گرفته است که از مجموعه این شواهد می توان زمان ساخت کاخ و مسجد قسطل را میان سال های 100 و 125 ق دانست.

1396 .19 مهر / نویسنده: سرویس هنر اسلامی/ محمدسعید اکبرزاده / نظر: 0 /

نظرات:

بازخورد مطلب:

خانه | تماس | درباره ما |