خانه مبانی نظری خوشنویسی صنایع دستی نقاشی و نگارگری تعزیه و نمایش سینما و تلویزیون معماری شعر و ادبيات هنر جدید جشنواره ها

رسانه‏ هاى جمعى و نقش آن‏ها در تحكيم و يا تضعيف ارزش‏ها

پدیدآورنده: شمس‏اللّه مريجى 1390 .23 تیر

امروزه رسانه ها در دنيا ، فكر ، فرهنگ ، رفتار و درحقيقت هويت فرهنگي انسان ها را القا كرده و تاثير قابل ملاحظه‌اي بر فرهنگ عمومي جوامع بر جاي مي‌گذارند. رسانه ها مي‌توانند در تغيير الگو و سبك زندگي انسانها موثر باشند و همچنين در ارتقاي فرهنگ و معنويت در ميان انسان ها نقش داشته و آنها را خوشبخت تر كنند .

مقدّمه

شكى نيست كه جامعه عرصه بروز و ظهور توانمندى‏ هاى خدادادى انسان است. البته از اين واقعيت هم نبايد گذشت كه هر جامعه‏ اى و تحت هر شرايطى توان شكوفاسازى استعدادهاى انسانىِ بشر را ندارد؛ زيرا جامعه‏اى مى‏تواند زمينه پيدايش رفتارهاى انسانى را فراهم سازد كه خود از امنيت و آرامش لازم برخوردار باشد و اين امر نيز در گرو حفظ و پاسداشت ارزش‏هاى حاكم در آن است.

از اين‏رو، انديشمندان و دانشوران فراوانى سعى بسيار نموده‏اند تا عوامل مؤثر بر ناديده گرفتن ارزش‏ها و بروز انحرافات در جامعه را شناسايى كنند، و على‏رغم ديدگاه‏هاى متعدد، همگان بر عامل عدم آگاهى و شناخت اتفاق ‏نظر دارند و اين امر در متون دينى نيز مورد تأكيد قرار گرفته است.

بهترين و كارآمدترين شيوه پيش‏گيرى و يا حل آن را نيز آگاهى بخشى و شناساندن ارزش‏ها و هنجارهاى حاكم بر جامعه دانسته‏اند. به اعتقاد دانشمندان علوم اجتماعى، يكى ازابزارهاى مؤثر و مفيد در اين زمينه، «رسانه‏هاى جمعى» هستند، به گونه‏اى كه آن‏ها را در رديف عوامل شخصيت‏ساز قرار داده‏اند و بر اين باورند كه رسانه‏هاى جمعى مى‏توانند هنجارهاى اجتماعى را تقويت يا تضعيف سازند. (1) و به تعبير ژان كازينو، وسايل ارتباط جمعى مى‏توانند به تسطيح فرهنگى و يكسان شدن الگوها و انديشه‏ها كمك شايانى بكنند. (2)

روشن است كه درجه تأثير رسانه‏ ها و نيز استقبال همگانى از آن‏ها شدت و ضعف داشته، تابع متغيّر رشد فرهنگى، اقتصادى و اجتماعى جامعه مى‏باشد؛ چون پيشرفت دانش و فنّاورى سهم اصلى را در نحوه استفاده افراد يك جامعه از رسانه‏هاى همگانى دارد. (3) به هر روى، اصل تأثير عميق رسانه‏هاى جمعى قابل انكار نيست و اين به خاطر وقت زيادى است كه افراد صرف خواندن كتاب، مجلّه، روزنامه، تماشاى برنامه ‏هاى تلويزيون، گوش دادن به راديو و رفتن به سينما مى‏ كنند، به گونه‏اى كه جامعه‏شناسان هنگام بررسى آثار و پيامد تماشاى تلويزيون در كشورهاى صنعتى، متوجه شدند كه اين رسانه جمعى براى كودكان و نوجوانان 3 تا 16 سال چنان جاذبه‏اى دارد كه ميانگين وقتى را كه آن‏ها صرف تماشاى تلويزيون مى‏ كنند، بيش از وقتى است كه در كلاس درس مى‏گذرانند. (4)

در ميان اقشار جامعه، قشر كودك و نوجوان تحت تأثير شديد رسانه‏ها، به ويژه تلويزيون، هستند و اين امر از دو جهت قابل توجه است: نخست اينكه در زمانى وسايل ارتباط جمعى با انسان‏هاى بزرگ و بالغ برخورد مى‏كنند كه آنان داراى ذهنى پرداخته و ساخته شده هستند. از اين‏رو، پيام‏ها كمتر مى‏توانند در آن‏ها رسوخ كنند؛ زيرا شخص از سازوكارهاى دفاعى خاص خود برخوردار است. اما اين امر در مورد كودكان مصداق ندارد؛ ذهن كودك، ساده و فاقد شبكه به هم پيوسته متشكل از انديشه‏ها و باورهاست. هنوز ذهن كودك رموز تحليل عقايد، سنجش و سپس پذيرش يا طرد منطقى آنان را بازنيافته است. بدين روى، كودكان بدون هيچ پناه يا حفاظى در برابر وسايل ارتباط جمعى قرار مى‏گيرند و سخت تأثير مى‏ پذيرند. (5)

دوم اينكه بنابر تأكيد انسان‏شناسان و دانشمندان علوم اجتماعى، شخصيت افراد غالبا در سنين 3 تا 12 سالگى شكل گرفته، سپس در محيط اجتماعى بروز و ظهور مى ‏كند. (6)

با توجه به نكات ياد شده و اين واقعيت كه رسانه‏هاى جمعى در جهت تغيير و تضعيف ارزش‏ها و شكل‏گيرى باورهاى منفى نيز كارايى مؤثرى دارد، در اين نوشتار ابتدا توانمندى اين رسانه‏ها و سپس عملكرد آن‏ها را در جهت ناديده گرفتن ارزش‏ها مورد بررسى قرار مى‏دهيم.

رسانه چيست؟
پيش از تعريف «رسانه» و بيان ويژگى‏هاى آن، بايد توجه داشت كه ارتباط نه تنها يكى از عناصر مهم و اساسى زندگى گروهى انسان است، بلكه سنگ‏بناى جامعه و هسته اصلى تشكيل ساختمان اجتماعى است؛ چه اينكه بدون ارتباط، هرگز فرهنگ پديدار نمى‏گشت و بدون فرهنگ، جامعه لباس وجود بر تن نمى‏كرد. از اين‏رو، در نظام‏هاى اجتماعى كوچك و بزرگ همانند خانواده، اجتماعات روستايى، شهرى، كشورى و بين‏المللى، ارتباط در انتقال دانش‏ها و مهارت‏ها و نگرش و باورها و ارزش‏ها، نقش برجسته داشته است و مى‏تواند به شكل‏گيرى و تغيير شناخت‏ها، عقايد، ارزش‏ها و رفتار انسان منجر گردد. به همين دليل، ارتباط به عنوان يكى از ابزارهاى اصلى تغييرات اجتماعى و سياسى مطرح است. (7) روشن است كه ارتباط خود به خود صورت نمى‏گيرد، بلكه نياز به ابزار است. رسانه را ابزار ارتباط دانسته‏اند و در تعريف آن چنين گفته‏اند: «رسانه وسيله‏اى است كه فرستنده به كمك آن معنا و مفهوم موردنظر خود (پيام) را به گيرنده منتقل مى‏كند. به عبارت ديگر، رسانه، وسيله حامل پيام از فرستنده به گيرنده است. كتاب، روزنامه، مجلّه، عكس، فيلم، نوار صوتى و تصويرى، راديو، تلويزيون، ماهواره و... نمونه‏ هايى از رسانه هستند.» (8)

البته ارتباط گاهى كلامى است كه در آن پيام‏ها در قالب رمزهاى كلامى به صورت شفاهى و يا به شكل نوشتارى منتقل مى‏گردد و گاه ارتباط غيركلامى است كه در قالب رمزهاى غيركلامى مثل طرّاحى، نقاشى و موسيقى منتقل مى‏ گردد.

ارتباط به لحاظ تعداد افراد درگير نيز انواعى دارد كه در اين نوشتار، نوع ارتباط جمعى آن مورد نظر است. «ارتباط جمعى» نوعى ارتباط است كه در آن افراد زيادى ناآشنا، غيرمشخص و نامتجانس، كه به آسانى قابل شمارش نيستند، مشاركت دارند. سخنرانى در مجامع عمومى و يا ارسال پيام از طريق برنامه ‏هاى راديويى، تلويزيونى و نشريات از اين جمله است. (9)

رسانه ‏هاى جمعى علاوه بر ويژگى‏هاى مشترك، هر يك داراى مزيّت‏ها و محدوديت‏هاى خاص خود هستند. اما درباره ويژگى‏ هاى مشترك وسايل ارتباط جمعى، سادنى ميد مى‏گويد: ويژگى‏هاى ذيل وسايل ارتباط جمعى را به ابزارى منحصر به فرد تبديل كرده‏اند:

1. تعداد گيرندگان وسايل ارتباط جمعى نسبتا زياد است.

2. تركيب گيرندگان بسيار متنوّع است.

3. با ارسال پيام از طريق وسايل ارتباط جمعى، نوعى تكثّر پيام به وجود مى‏ آيد.

4. توزيع پيام سريع است.

5. هزينه براى مصرف‏ كننده كم است. (10)

در ميان وسايل ارتباط جمعى، روزنامه، راديو و تلويزيون بيش از هر رسانه ديگرى وقت افراد جامعه را به خود اختصاص مى‏ دهند و اين به خاطر ويژگى‏هايى است كه آن‏ها دارا هستند. در اين‏جا، به برخى از ويژگى‏ هاى آن‏ها اشاره مى‏كنيم:

الف. روزنامه:
رسانه ‏اى است كه هر روز چاپ شده، در اختيار مخاطبان قرار مى‏گيرد و داراى ويژگى‏هاى ذيل است:

1. به خاطر چاپ روزانه، تازگى خود را هميشه حفظ مى‏كند.

2. از لحاظ شمارگان، در تعداد زيادى منتشر مى‏شود، بر خلاف كتاب و مجلّه كه تعدادشان محدود است.

3. مخاطبان خود را روزانه از اخبار و وقايع داخلى و خارجى باخبر مى‏كند.

4. علاوه بر مطالب علمى و فكرى، به داستان و سرگرمى هم مى‏پردازد.

5. ارزان‏تر از ساير مطبوعات است. از اين نظر، تعداد بيشترى قدرت خريد آن را دارند. (11)

ب. راديو:
به عنوان رسانه‏ اى صوتى، كه پيام را به صورت امواج به مخاطبان مى‏ رساند، داراى ويژگى‏ هاى ذيل است:

1. ارزانى و در دسترس بودن همگان؛

2. حجم كم، سبكى، قابليت حمل و نقل، نداشتن محدوديت مكانى؛

3. طرز كار ساده و كاربرد آسان؛

4. امكان استفاده انفرادى؛

5. امكان كار كردن با برق و باترى؛

6. قابل استفاده در موقعيت‏هاى گوناگون، در حال كار، رانندگى، آشپزى و مانند آن. (12)

ج. تلويزيون:
اگرچه تلويزيون بسيارى از ويژگى‏ هاى يادشده روزنامه و راديو را ندارد، اما از جهات ديگر، داراى خصوصياتى منحصر به فرد است كه آن را از ساير رسانه‏هاى جمعى، حتى روزنامه و راديو، متمايز مى‏ سازد.

اول، بيشترين مخاطب اين رسانه، قشر كودك و نوجوان هستند و با توجه به وقت زيادى كه كودكان و نوجوانان 3ـ16 سال صرف ديدن برنامه‏ هاى تلويزيونى مى‏ كنند، برنامه‏سازان آن را قادر مى‏سازد با بهره‏ گيرى از برنامه‏ هاى ارزشى و يا هر باور و ايده‏اى كه خود تشخيص مى‏ دهند، رفتار فردى و اجتماعى آينده اين مخاطبان را سمت و سو دهند؛ چه اينكه قشر مذكور در آينده‏اى نه چندان دور، در نقش‏هاى گوناگون اجتماعى ظهور كرده، همچون سرباز جبهه فرهنگى، هر چه را آموختند به منصه ظهور مى‏ رسانند.

دوم، رسانه مزبور توان بالايى در جهت پر كردن اوقات فراغت جوانان و حتى غيرجوانان دارد؛ چه اينكه مى‏تواند با نشان دادن صحنه‏ هاى تفريحى، ساعت‏ها افراد را به خود مشغول كند.

سوم، تلويزيون در كشور ايران بيش از راديو و روزنامه مخاطب دارد؛ چون با پيروزى انقلاب اسلامى و برق‏رسانى به نقاط دورافتاده و شبانه‏روزى كردن برنامه‏هاى تلويزيونى و با توجه به ويژگى‏هايى كه تصوير دارد، غالب افراد جامعه، حتى روستاييان رغبتشان براى تماشاى تلويزيون بيش از راديوست و اين امر قابل مشاهده و ملموس مى‏ باشد. علاوه بر اين، به خاطر رايگان بودن تماشاى برنامه‏هاى تلويزيون (بر خلاف جوامع صنعتى كه براى تماشاى تلويزيون، بايد حق اشتراك پرداخت كنند) و تنوّع شبكه‏ها (كه فرد به دلخواه اجازه استفاده از هر كدام را دارد) اين رسانه از روزنامه و خواندن آن ارزان‏تر است و با وجود سيستم «تله تكس»، حتى خبرهاى نوشتارى را هم از طريق تلويزيون مى‏ خوانند.

چهارم، قدرت فوق‏العاده تصوير ـ به گونه‏اى كه هر تصويرى را برابر با هزار واژه دانسته ‏اند ـ از ديگر ويژگى‏ هايى است كه رسانه‏هايى همچون روزنامه و راديو ندارند. تلويزيون مى‏تواند با بهره‏گيرى از تصوير، بسيارى از ناگفتنى‏ ها را به تصوير بكشد؛ بسيارى از ارزش‏هايى كه به قلم و بيان نمى ‏آيند، در تصوير متجلّى مى‏ گردند.

اين ويژگى‏ ها تلويزيون را رسانه‏ اى پرقدرت ساخته است. امام خمينى قدس‏سره در اين‏ باره مى‏ فرمايد: «دستگاه تلويزيون اگر آموزنده باشد، براى همه ملت آموزندگى دارد و اگر ـ خداى ناخواسته ـ انحراف داشته باشد، همه ملت را به انحراف مى‏ كشد.» (13)

د. سينما:

سينما رسانه‏ اى تصويرى است كه پيام خود را در قالب تصوير به همراه صدا در اختيار مخاطبان خود قرار مى‏دهد، هرچند از لحاظ قدرت تأثير شباهت زيادى با تلويزيون دارد، اما به سبب محدوديت‏هايى همچون مكان و نيز گرانى آن براى مخاطب، بسيار محدودتر از روزنامه، راديو و تلويزيون است. اما به لحاظ تأثير، بسيار اثرگذار است.
كاركردهاى رسانه‏ هاى جمعى

رسانه‏ هاى گروهى داراى كاركردهاى گوناگونى مى‏باشند كه از جمله مهم‏ترين آن عبارتند از:

1390 .23 تیر / نویسنده: شمس‏اللّه مريجى / نظر: 0 /

نظرات:

بازخورد مطلب:

خانه | تماس | درباره ما |