خانه مبانی نظری خوشنویسی صنایع دستی نقاشی و نگارگری تعزیه و نمایش سینما و تلویزیون معماری شعر و ادبيات هنر جدید جشنواره ها

تاریخچه ضریح منور امام رضا علیه السلام

پدیدآورنده: سرویس هنر اسلامی/ محمدسعید اکبرزاده 1395 .3 خرداد

در فصل زمستان امسال (1379 ش ) شاهد تعویض ضریح منور حضرت امام رضا علیه السلام بودیم، درباره تاریخچه ضریح آن حضرت، اداره کل روابط عمومى آستان قدس رضوى مطالبى را منتشر کرد که با هم مى‏‌خوانیم.

خداوند در قرآن کریم در وصف خانه‏هایى مى‏فرماید:
«فى بیوت اذن الله ان ترفع و یذکر فیها اسمه».
در خانه‏‌هایى که خداوند رخصت فرمود تا بلندى مقام و شهرت آوازه گیرند و در آنها خداوند را یاد کنند.

ضریح‏ها و بقاع متبرکه امامان معصوم، از جمله این خانه‏هاست که از مشرق آن‏ها، انوار پر فروغ جمال الهى، اقلیم دل‏هاى مستعد و عاشق را روشنى و حرارت مى‏بخشد، و حیات و طراوت مى‏دهد.
در کتب لغت، ضریح خشک و بى روح تعریف شده است. «خانه چوبین و مشبک یا از مس و نقره و جز آن که بر سر قبر امامى یا امامزاده‏اى سازند».
اما در نگاه زائران و شیفتگان، ضریح رمزى از دلدادگى و عشق و آشنایى است.
ضریح افسونگر نگاه‏ها، رمز آشنایى‏ها، محرم رازها، برق چشم‏ها و تکیه‏گاه دست‏ها و سرزمین اشک‏هاست. ضریح چشم انداز نگاه‏هاى مشتقاى است که دل‏هاى آگاه، از پنجره‏هاى آن، افق دور دست آشنایى و صمیمت را مى‏نگرند.

ضریح منظر جان‏هاى امیدوارى است که دیدگان، از وراى آن فروغ سپیده دمان روشنى و رهایى را مى‏بینند.
دست‏‌هاى نیاز، بسوى ضریح قامت مى‏بندند و در پنجره‏هاى آن خود را به توسل و طلب قفل مى‏زنند.
دیدگان خسته به درخشش پر فروغ آن جلا مى‏یابند. و دل‏ها به جذبه پر کشش آن بر مى‏آشوبند.
در برابر ضریح این مرز پیوند با ملکوت، دیوارهاى پیوند با ملکوت، دیوارهاى جدایى همه به یکبار فرو مى‏ریزد و دل‏ها و عقده مى‏گشایند و نا گفتنى‏ترین سخنان خویش را در هاله‏هایى از رمز و راز با امام و مقتداى خویش در میان مى‏گذارند.

براستى چه توانى و کدامین قلم و بیانى است که بتواند ضریح را توصیف کند و از این رمز دلدادگى و صمیمیت و یگانگى، سخن ساز کند.
ما همچون دیگر نویسندگانى که تنها قامت ضریح را دیده‏اند و به توصیف آن پرداخته‏اند تا حد توان به تشریح ضریح و تاریخ آن و ضریح‏هاى ساخته شده و ابعاد فنى و هنرى آن‏ها مى‏پردازیم.
روشن نمودن این مطلب که از کدام زمان و دورانى ضریح شکل کنونى را یافت و بدین صورت ساخته و پرداخته شده است، بدلیل عدم وجود مستندات تاریخى و اختلاف گفته‏ها و ابهامات موجود در منابع و مآخذ تقریبا میسر نیست. ساخت ضریح همچون هر پدیده و مصنوع دست انسان از مرحله‏اى آغاز شده، و با گذشت زمان سیر تحول و روند تکاملى خود را طى کرده تا به صورت فعلى رسیده است.
مى‏‌توان گفت سنگ بناى ضریح، همان سنگ مرقد نخستین، که براى تعیین مدفن منور امام، بر زمین نصب شده بوده است.
به مرور زمان سنگ مرقد منور ارتفاع و حجم روز افزون یافته، در مرحله بعد صندوق که داراى حجم و ارتفاعى بیشترى است، بر فراز مرقد شریف قرار گرفته است.
تاریخ آستان قدس از ساخت و نصب صندوق‏هاى متعدد خبر مى‏دهد، که در فصلى جداگانه به شرح آنها خواهیم پرداخت.
در مرحله بعد ضریح در حالى که هم سنگ مرقد و هم صندوق را در بر دارد ساخته شده است.

بنظر مى‌‏رسد دو عامل، علت عمده این تحول و تطور بوده است.
1. اداى احترام و توقیر و بزرگداشت شأن امام.
2. رشد روز افزون زائران، و تمایل آنان به ساحت مقدس امام و توسل به ذیل عنایت آن حضرت مناسب است.

قبل از ورود به مباحث مختلف، ضریح و تاریخ و انواع آن در مقدمه مبحث به مشاهدات توریست معروف جهان اسلام یعنى ابن بطوطه، که در سال 734 از طوس و آستان قدس رضوى دیدار داشته و در کتاب خود بنام «تحفة النظار» به آن پرداخته اشاره داشته باشیم.
مشهد مکرم امام رضا(ع) قبه‌‏هاى بزرگ دارد، قبر امام در داخل زاویه‏اى است با مدرسه‏اى و مسجدى در کنار آن، و این عمارت‏ها همه با سبکى بسیار زیبا ساخته شده و دیوارهاى آن کاشى است. روى قبر صندوق چوبى قرار دارد که سطح آن را با صفحات نقره پوشانیده‏اند. از سقف مقبره قندیل‏هاى نقره آویزان است.
آستانه در قبه هم از نقره است و پرده ابریشم زردوزى بر در آویخته دامن بقعه با فرشهاى گوناگون مفروش گردیده است.
این سخن و عقیده که تا قبل از دوران صفویه، ضریحى بر مرقد منور امام نصب نبوده قطعى است و برخى از آراء متفاوت حاکى از آن است که بعضى تعبیر ضریح را براى صندوق به کار برده‏اند.
از زمان صفویه تا کنون تعداد چهار ضریح بر مرقد منور امام جاى گرفته است.

ضریح اول

اولین ضریح، ضریحى چوبى و تسمه‏‌هاى فلزى، با پوشش طلا و نقره بوده است که در اواسط قرن دهم یعنى در دوران شاه طهماسب صفوى به سال 957 ه.ق ساخته و بر روى صندوقچه چوبى نصب شده است.
در کتیبه دور این ضریح سوره «هل اتى» بخط ثلث شیوا مکتوب بوده و در کتیبه طلایى سر در ضریح، تاریخ نصب آن ضریح به شرح ذیل نوشته بوده است.
به توفیق الهى و تأیید پناهى و ائمه معصومین صلواة الله علیهم اجمعین، طهماسب بن اسماعیل از صفوى موضع این محجر طلا در این موضع عرش اعتلا موفق و مؤید گردید. (سنه 957)
در سال 998 عبد المؤمن خان ازبک، پس از قتل عام مردم خواهان، ما یملک و اموال آنان را به یغما مى‏برد، در این غارت بخشى از اموال آستان مقدس هم چون قندیل‏‌هاى طلا، کتب و قرآن‏هاى نفیس خطى از جمله قطعه الماس و به درشتى یک تخم مرغ و میل طلایى که به فرمان شاه طهماسب بر فراز ضریح مطهر نصب بوده است همراه تعدادى از فرش‏هاى آستان مقدس به تاراج، و به هرات و بخارا برده مى‏شود.
در سال 1311 که صندوق طلاى مرقد منور عوض مى‏شود، بدلیل فرسودگى پایه‏ها، ضریح مذکور برچیده شده، طلا و نقره و جواهرات آن از چوب‏ها جدا و به خزانه مقدس منتقل مى‏شود.

ضریح دوم

ضریح مرصع فولادى، معروف به ضریح نگین نشان است، که در سال 1160 ه.ق به آستانه مقدس تقدیم و نصب شده است. بر اساس شواهد تاریخى، واقف ضریح، شاهرخ فرزند رضا قلى میرزا فرزند نادرشاه افشار و نوه شاه سلطان حسین صفوى است.
ضریح نگین نشان که اکنون در زیر ضریح کنونى جاى دارد از فولاد ساخته شده داراى قبه‏هاى مزین به یاقوت و زمرد است، بر هر یک از قبه‏هاى مربع مشبک آن که تقریبا به دو هزار قبه مى‏رسد روى صفحه طلاى ضخیمى چهار قطعه یاقوت و یک زمرد نصب شده است.
در کتیبه‏‌اى که بالاى در ورودى ضریح بخط نستعلیق وجود دارد چنین آمده است: «نیاز رحمت ایزد مستعان و تراب اقدام زوار این آستان ملک پاسبان، سبط سلطان نادر شاهرخ شاه الحسینى الموسوى الصفوى بهادر خان بوقف و نصب این ضریح و قبه‏هاى مرصع چهار گوشه ضریح مقدس مبارک موفق گردید، سنه 1160 قمرى».
در زمان تولیت میرزا سعید خان براى مصون ماندن نذورات و جواهرات داخل ضریح مطهر شبکه و پوشش مطلایى روى ضریح منور قرار مى‏گیرد.

ضریح سوم

در عصر سلطنت فتحعلى شاه قاجار ضریحى فولادى و ساده به ابعاد 3x4 و ارتفاع 2 متر، ساخته و روى ضریح نگین نشان نصب مى‏شود.
سقف این ضریح با چوب‏هایى که با ورق طلا، طلاب کوب شده بود پوشش یافت، و در طرف پایین پاى مبارک در مرصع تقدیمى فتحعلى شاه قاجار نصب شده بود.
یک طوق طلاى جواهر نشان در وسط و دو گل‏جواهر نشان در دو طرف آن قرار داشت، این ضریح تا پایان نیابت تولیت دکتر سید فخر الدین شادمان بر جا بود.
در سال 1330 شمسى نائب تولیت وقت آقاى سید جلال الدین تهرانى تصمیم مى‏گیرد که این ضریح را برچیده و به جاى آن ضریحى از طلا و نقره ساخته نصب کند، نقشه هاى اجرایى و مقدمات کار آماده مى‏شود. اما به دلیل دگرگونى اوضاع عمومى و اجتماعى کشور کار معوق مى‏ماند.

ضریح چهارم

چهارمین ضریح به نام ضریح طلا و نقره معروف به (شیر و شکر) است که در سال 1338 خورشسیدى ساخته شده و پس از برداشتن ضریح سوم و انتقال آن به موزه روى ضریح نگین نشان نصب مى‏شود و اکنون بر روى سقف ضریح از داخل این دو بیتى نوشته شده:
هاتفى وصف این ضریح بگفت بهر تاریخ دور معنى سفت
عجز الصانعون عن صفتکما عرفناک حق معرفتک
که به حساب ابجد از مجموع حروف مصراع چهارم عدد 1379 ق بدست مى‏آید که تاریخ نصب ضریح مى‏باشد.

ضریح پنجم

ضریحى است یک پارچه و داراى صلابت و استحکام و تمامى گلبرگ‏ها و نقش‏هائى که در آن بکار رفته است داراى بار فکرى و فرهنگى و منتقل کننده پیام نظام مقدس جمهورى اسلامى است.
ضریح جدید، زیور سوره مبارکه یاسین و هل اتى و اسماء و صفات الهى و با خط بسیار زیبایى آراسته شده است و قسمت داخلى آن نیز تماما خاتم کارى اصل است، در ضریح جدید مجموعه‏‌ای از اصیل‌ترین و بدیع‏ترین آفرینش‏‌هاى هنر اسلامى بکار رفته و برگ زرینى است در تاریخ انقلاب اسلامى.
کار ساخت آن پس از پنج سال مطالعه و تحقیق و ارایه طرح‏هاى مختلف از اواخر سال 72 آغاز شد و نصب آن همزمان با آخرین غبار روبى که در تاریخ 21/10/79 انجام شد آغاز گردید و چهل روز به طول انجامید.مراسم بهره‏بردارى از آن با حضور مقام معظم رهبرى انجام گردید.

1395 .3 خرداد / نویسنده: سرویس هنر اسلامی/ محمدسعید اکبرزاده / نظر: 0 /

نظرات:

بازخورد مطلب:

خانه | تماس | درباره ما |