خانه مبانی نظری خوشنویسی صنایع دستی نقاشی و نگارگری تعزیه و نمایش سینما و تلویزیون معماری شعر و ادبيات هنر جدید جشنواره ها

تاثیر نمادهای سنتی در مکتب سقاخانه

پدیدآورنده: سرویس هنر اسلامی/ داود دادور - به قلم: الهام اخوان زاده - سایت نظر آنلاین 1394 .17 اسفند

با توجه به مطالعات و بررسی‌هایی که انجام گرفت برای مقاله حاضر هدف این است که برسی کنیم آیا نمادهای سنتی در نقاشی سقاخانه تاثیر گذاشته است یا خیر؟

سوال یا پرسش اصلی این مقاله بر اساس چیستی مفهوم نمادهای سنتی در نقاشی سقاخانه تنظیم شده است.

چکیده:
با توجه به مطالعات و بررسی‌هایی که انجام گرفت برای مقاله حاضر هدف این است که برسی کنیم آیا نمادهای سنتی در نقاشی سقاخانه تاثیر گذاشته است یا خیر؟البته بنا به اطلاعاتی که جمع آوری کرده ایم و تصاویری که از آثار هنر مندان این مکتب در دست داریم می توان به این نتیجه رسید که هنرمندان این دوره با الهام گرفتن از یکسری نقوش ونمادهای سنتی که همگی ریشه در باورهای بومی و مذهبی ایرانی است که هنرمندان با الهام گرفتن از آنها وکاربرد آنها در آثارشان که میتوان مشاهده نمود و اینکه فرضیه مان را اثبات کنیم،آری نماد های سنتی بنا به دلایلی که عنوان شد در مکتب سقاخانه تاثیر بسزایی دارد،در واقع اصل پیدایش این مکتب نقوش سنتی وباورهای مذهبی هنرمندان این دوره به شمار می آید.

مقدمه :
در تحقیق حاضر با موضوع تاثیر نمادهای سنتی در نقاشی سقاخانه, به عنوان واحد اصلی تجزیه و تحلیل نمادهای سنتی ایران مورد برسی قرار گرفته است.استفاده از نماد های سنتی بر اساس باورهای مذهبی وشناخت مفهوم هر یک در کارهای هنرمندان این سبک بکار رفته اند.سوال یا پرسش اصلی این مقاله بر اساس چیستی مفهوم نمادهای سنتی در نقاشی سقاخانه تنظیم شده است.بر اساس اطلاعات وپژوهشات نویسنده نمادهای سنتی در نقاشی سقاخانه تاثیر بسزایی دارد.مقاله حاضربه روش تاریخی نگارش شده وبا استفاده ازمنابع واسناد کتابخانه ایی اطلاعات آن جمع آوری شده است.

مکتب سقاخانه:
اصطلاحی است که نخستین بار توسط کریم امامی مترجم وروزنامه نگار و منتقد که برای توصیف آثارش وگروهی از هنر مندان ایرانی که می کوشیدند تا پلی میان سنت ونو بیان کنند بکار برده شد,خود او می نویسد ظهور خط در نقاشی در آغاز دهه1340 تنی چند از بینندگان را به یاد حال و هوای سقاخانه انداخت این واژه بکاررفت و گرفت و بعد از استفاده از آن تعمیم یافت و به همه هنرمندان نیز چه نقاش ومجسمه ساز همه از فرم های سنتی ایران به عنوان نقطه شروع و ماده خام استفاده می کردند(ونه فقط آنهایی که با خط فارسی سرو کار داشته اند)اطلاق شد.حسین زنده رودی,فرامرز پیل آرام,پرویز تناولی,مسعود عربشاهی,منصور قندریز,صادق تبریزی,ناصر اویسی و ژازه طباطبایی جزء نخستین هنرمندان مشمول چنین عنوانی بودند,روح بخش در آثار متئاخرش نیز در این زمره به شمار می آید اصطلاحی است برای توصیف نگارش همراه با رنگ آمیزی که غالبا` در آن از شگرد های خوشنویسی سنتی استفاده می شد,در ایران پیش نمونه ها نقاشیخط را از دوران قاجار می توان دید مثلا در کارهای اسماعیل جلایر وشکل های کنونی آن پس از پیدایش جنبش سقاخانه متداول شده است,گاه کاربست قلمو و رنگ ماده روغنی و بهره گیری از اسلوب برجسته نمادین در ترسیم حروف تنها جنبه نقاشی در این نوع آثار است.
قلمکارسازان و خط نگاری بر تصویر پرده ها چشم نوازو خیال انگیز می ساخت ژازه طباطبایی با فاختگی آمیخته به نوعی شوخ طبعی از پیکره های قاجاری و هنری عامیانه مایه میگرفت,او بیشتر یک مجسمه ساز مبتکر بود که قراضه های صنعتی را به موجودات افسانه ای بدل میکرد همچنین در آن سالها با برپا کردن گالری هنر جدید سهمی در ترویج نوگرایی داشت.پرویز تناولی,این مجسمه سازخوش قریحه و جستجوگر نیز در تجربه های تصویری اش از نمادهای افسانه ایی قدیم بهره گرفت.
زنده رودی که در پاریس کار می کرد وانگیزه نو آوری در او قوی تر بود به زودی ترکیب بندی های طلسم گونه ونقش مایه های عامیانه را وا نهاد و به کیفیت های بصری خطوط موزون و رنگهای درخشان وتجسم فضاهای کهکشانی روی آورد(محتملا,اثر پذیری از هنر اوپ آرت(1)باعث تغییر شیوه او شد).
نقاشی های عربشاهی که از ابتدا چندان قرابتی با آثار سقاخانه نداشت رفته رفته خصلتی ساختمانی پیدا کرد(عربشاهی در آن سالها دست به ساختن نقش برجسته های بزرگ انداز با موادی چون سفال,مس,بتن زده بود).
پیل آرام نیز که آغاز کارش با تجربه زنده رودی همانند بود بیش از بیش به خوشنویسی گرایید. در واقع مکتب سقاخانه چند سالی بیش نپایید, ساخت هموار را تزین در زمینه بروز انواع گرایشهای (پاکباز،سال307:1378)
در روند شكل گيري نقاشي معاصرايران و نسل دوم جنبش نوگرايي، زنان هنرمند نيز فعال بوده اند از جمله منصوره حسيني:
منصوره حسيني (تولد1305ش) به سال 1328 از دانشكده هنرهاي زيبا فارغ التحصيل شد سپس به ايتاليا رفت و در آكادمي هنرهاي زيباي رم (1333ش) به ادامه تحصيل پرداخت. منصوره حسيني از آن سال ها ياد مي كند، سال 1337شمسي و سال آخر اقامتش در رم كه نزد هنر شناس ايتاليايی « لئونللو ونتوری »(LeonelloVenturi ) رفته است و نظرش را در مورد آثارش جويا شده است. ونتوری در اظهار نظري قاطع نقاشي ها ي منصوره حسينی را پنجاه سال عقب تر از جريان هنر معاصر خوانده و به او استفاده از خط كوفی را توصيه كرده است.حسينی مي گويد؛ « پنجاه سال از تاريخ عقب بودم. تشويق ها و تقديرها و جايزه هايم با يك جمله كشته شده بود. حس بودنم مرده بود.{همان شب در بازگشت از روي كارت پستالي كه به ديوار اتاقم بود و نام پنج تن بر آن چاپ شده بود خط را به كار گرفتم,او به تازگی ریتم خوشنویسی و شبه کوفی را در ترکیب بندی های انتزاعیش بکارمی برد اما اکنون بسیاری از هنر مندان نقاشی که در هنر کده های تزئینی درس می خوانند,انواع خط فارسی نقوش و رنگهای کاشی و قالی و نگاره های روستایی و عامیانه را با شیوه نو در آمیخته,کار اینان سقاخانه نام گرفت,زیرا چنین می نمود که پیوندی با فرهنگ مذهبی و هنر گذشتگان دارد,دیری نگذشت که بنیان گذاران مکتب سقاخانه از مرزهای اولیه آن فراتر رفتند.(پاکباز،سال21:1382 )
با آنكه در ابتداء با تلفيق صوری مكتب های غربی و با عناصر تصويری بومی مذهبی ايرانی، گونه ای ناهماهنگ را پديد آوردند اما در ادامه با تلاش هنرمندان نسل های بعدی بین نقاشی سقاخانه و نقاشیخط هماهنگی انجام شد.

نمادهای سنتی:
بسیاری از هنر مندان معاصربه دنبال برقراری گفتگو با میراث گذشته و سنت های قومی خود هستند.سنت به قول هانری کربن,اساسا زایش دوباره(رنسانس)(2)است و هر زایش دوباره ایی به فعلیت در آمدن یک سنت در زمان حال است,بدین جهت است که(باز زایی)سنت,همواره متضمن زمان حال است.هنرمندان از اسطوره ها و بیان تمثیلی و نمادین در آثارشان استفاده کردند منظور از بیان تمثیلی همان نماد های سنتی که اشاره به باورها و تاثیر پذیری هنرمندان است, که از یکسری اماکن مذهبی مانند فضاهای کوچک سقاخانه,امامزاده ها و درکل زیارتگاه هایی که در معابر عمومی نصب شده اند گفته میشود که با دیدن آنها حماسه قیام امام حسین(ع) در ذهن هنرمندان تداعی میشوند,که با دیدن آنها به یاد گذشته های دیرین وآرمانهایشان می افتند و از آنها الهام می گیرند ودر آثارشان استفاده می کنند(3)ص2

تاثیرنمادهای سنتی درنقاشی سقاخانه:
تاثیر پذیری هنرمندان از نمادهای سنتی ریشه در عقاید و باور های مذهبی آنها دارد,نمادهای سنتی بکار رفته در آثار هنرمندان که در فرهنگ بومی مذهبی سنتی ما جای دارندهمگی الهام گرفته از:زمینه ای کتیبه گونه برای صور هندسی یا نشانه های مذهبی چون(پارچه های نوشته شده,پنجه های مسی,پرهای طاوس رنگی و... )همینطور می توان اشاره کرد به(نگاره های تزئینی,چهره های زنان قاجاری,تصاویر افسانه ای مثل:دیو,خورشید خانم) که این تصاویر را آنقدر ساده و به سبک سورئالیسم(4) کشیده اند.(پاکباز،سال215:1379)

نتیجه گیری:
درنهايت در مقاله حاضر با توجه به اطلاعاتی که ارائه شد:بیشترین تاثیر پذیری هنر مندان از نماد های سنتی،مکتب سقاخانه، زیارتگاه ها،که همگی ریشه در باورهای فرهنگی بومی و مذهبی ما دارند ومنجرشد؛ نقاشي نوگراي ايران كه توسط پيشگاماني چون حسین زنده رودی,فرامرز پیل آرام,پرویز تناولی,مسعود عربشاهی,منصور قندریز,صادق تبریزی,ناصر اویسی،ژازه طباطبایی و منصوره حسینی، پایه گذاری شد و جلوههای جديدتری به خود گرفت. آنها دريافتند ميان هنر آبستره غربی و هنرهای سنتی ايران اسلامي، نزديكيهای زيادی وجود دارد و میتوان از اين تشابهات در خلق آثار مدرن استفاده كرد،بدينسان استفاده از انواع خط فارسی، كاشيكاری،نقش های اسلامی و نقشمايههای روستايی و عاميانه موجود در زيارتگاهها در آثار آنان تبديل به عناصر بصري و معمول شده، يعنی نوعی بازسازی ميراث گذشتگان در قالب هنرمدرن و امروزی بود،ودر ادامه تلاش نسل های بعدی در جريان بی ينال های تهران به جنبش «سقا خانه» و «نقاشي – خط» منجر شد.

پی نویس:
1- Pop Art از جنبش هاي هنري دهه ي1960ميلادي كه بر نوعي زيبايي شناسي همگاني تأكيدمي كند. هنرمندان اين جنبش عناصر تصويري شان را از فرهنگ شهري توده مردم و از آگهي هاي تبليغاتي، داستان هاي علمي، علايم متداول و اشياء روز مره و فيلم ها انتخاب مي كردند.
(درودي،سال1375:174)
2-رنسانس (به فرانسوی:‎Renaissance 6)‏ يا نوزایی، . یعنی نوسازی، بازگشت به زندگی و اعاده حیات , بطور خاص دوران تجدد و جنبشی را گویند که آغازگر دورانی از انقلابهای علمی و اصلاحات مذهبی و تغییرات هنری در اروپا شد. عصر نوزایی دوران گذار بین سدههای میانه و دوران جدید است. اولین بار لفظ رنسانس را فرانسویها در قرن ۱۶ به کاربردند. معمولاً شروع دوره نوزایی را در سده چهاردهم در شمال ایتالیا میدانند. این جنبش در سده پانزدهم شمال اروپا را نیز فراگرفت. رنسانس یک تحول ۳۰۰ ساله است که از فلورانس شروع شد و در انگلستان پایان یافت. این جنبش از ایتالیا آغاز شد و در فرانسه ، آلمان و اسپانیا و هلند گسترش یافت و هنرمندان آن دوران آثاری پدید آوردند که هنوز زیباتر از آن شکل نگرفته است. رنسانس در سال‌های ۱۳٠٠ از ایتالیا آغاز شد و در عرض سه قرن درسراسر اروپا انتشار یافت. رنسانس را میتوان عصر شکوفائی در تمام زمینه ها دانست چون ادبیات، موسیقی، علم ،فلسفه ،هنر و معماری و شهرسازی بکلی متحول شد. هنرمندان یونانی برای اولین بار در تاریخ، آثاری به تقلید از طبیعت بوجود آوردند.در تاریخ هنر معمولا دوران رنسانس را به این مراحل، بخش میکنند :
• آغازین (حدود ۱۳۰۰ – حدود ۱۴۲۰)
• پیشین (حدود ۱۴۲۰- حدود ۱۵۰۰)
• پسین یا اوج (حدود ۱۵۰۰ – حدود ۱۵۲۷)
www.harmonytalk.com
htpp://www.namadineh.com-3
  surrealism -4يا هنر فراواقعگرايي. مكتب هنري كه در سال 1924 ميلادي پديد آمد. آنان در آثارشان به ذهن ناخودآگاه، خواب و رويا توجه نشان مي دادند و امور معقول و غير معقول را درهم آميخته ترسيم مي كردند تا واقعيتي جديد پديد آورند. اوج اين مكتب در دهه ي 1930 ميلادي بود.(رحیمیان،سال1380 :127)

فهرست منابع:
- پاکباز,رویین(1378)دایرةالمعارف,فرهنگ معاصر,تهران
- پاكباز ،رويين وامداديان يعقوب ؛(1382) پيشگامان هنرنوگراي ايران
-منصوره حسيني؛انتشارات موزه هنرهاي معاصروموسسه توسعه هنرهاي تجسمي ،تهران،
- پاکباز,رویین(1379)نقاشی ایرانی ازدیربازتاامروز,زرین وسیمین,تهران
- رحيميان،هرمز(1380)ادوار نثر فارسي ازمشروطيت تا سقوط سلطنت؛ انتشارات سمت؛تهران

نظرات:

بازخورد مطلب:

خانه | تماس | درباره ما |